مراقبت از سالمند زمینگیر فقط به غذا دادن یا تعویض لباس محدود نمیشود. وضعیت پوست، تغذیه، دفع، تحرک، تنفس و روحیه سالمند باید بهطور منظم بررسی شود. در این راهنما، مهمترین اصول مراقبت ایمن و محترمانه از سالمند زمینگیر در خانه را مرور میکنیم.
مقدمه؛ مراقبت از سالمند زمینگیر چه اهمیتی دارد؟
سالمند زمینگیر ممکن است به دلیل سکته مغزی، شکستگی لگن، بیماریهای عصبی، ضعف شدید عضلانی، جراحی، زوال عقل یا بیماریهای مزمن توانایی حرکت مستقل خود را از دست داده باشد. بعضی سالمندان میتوانند با کمک بنشینند یا برای مدت کوتاهی از تخت خارج شوند. برخی دیگر برای بیشتر فعالیتهای روزانه به مراقب وابستهاند.
بیحرکتی طولانی میتواند احتمال بروز مشکلاتی مانند زخم بستر، خشکی مفاصل، ضعف عضلات، یبوست، عفونت ادراری، عفونت تنفسی، سوءتغذیه و افت روحیه را افزایش دهد. بنابراین مراقبت روزانه باید چندجانبه باشد و فقط به نظافت یا مصرف دارو محدود نشود.
یک برنامه مراقبتی مناسب باید با توجه به بیماریهای زمینهای، توانایی حرکت، وضعیت بلع، سطح هوشیاری، داروها و نظر پزشک تنظیم شود. توصیههای عمومی این مقاله جایگزین ارزیابی اختصاصی پزشک یا پرستار نیست.
۱. محیط اتاق و تخت سالمند را آماده کنید
اتاق سالمند باید آرام، دارای تهویه مناسب و از نظر دما متعادل باشد. هوای بسیار گرم میتواند خطر کمآبی بدن را بیشتر کند و هوای سرد نیز ممکن است موجب ناراحتی یا تشدید بعضی علائم شود.
وسایل پرکاربرد مانند آب، دستمال، تلفن یا زنگ، عینک و وسایل شخصی را در دسترس سالمند قرار دهید؛ البته فقط در صورتی که توانایی استفاده ایمن از آنها را دارد.
تخت باید ارتفاع مناسبی داشته باشد تا مراقب هنگام رسیدگی بیش از حد خم نشود. ملحفه نیز باید تمیز، خشک، صاف و بدون خردههای غذا یا چینخوردگی باشد. چین ملحفه میتواند فشار و اصطکاک روی پوست را بیشتر کند.
اگر سالمند در معرض زخم فشاری قرار دارد، ممکن است به تشک مواج، تشک کاهنده فشار، محافظ پاشنه یا بالشتک تخصصی نیاز داشته باشد. نوع وسیله باید با نظر پرستار یا متخصص زخم انتخاب شود. تشک مواج جای تغییر وضعیت منظم را نمیگیرد.
۲. برای پیشگیری از زخم بستر، وضعیت بدن را تغییر دهید
زخم بستر یا زخم فشاری زمانی ایجاد میشود که یک قسمت از بدن برای مدت طولانی تحت فشار قرار گیرد. پاشنه پا، قوزک، باسن، دنبالچه، آرنج، شانه و پشت سر از نواحی پرخطر هستند.
تغییر وضعیت منظم بدن یکی از مهمترین راههای پیشگیری است. در بسیاری از برنامههای مراقبتی، وضعیت سالمند تقریباً هر دو ساعت بررسی یا تغییر داده میشود؛ اما فاصله مناسب برای همه یکسان نیست. شرایط پوست، بیماریهای زمینهای، میزان تحرک و نوع تشک باید در تعیین برنامه در نظر گرفته شود.
هنگام تغییر وضعیت به چه نکاتی توجه کنیم؟
- سالمند را روی تخت نکشید؛ کشیدن بدن باعث اصطکاک و آسیب پوست میشود.
- برای جابهجایی از ملحفه مخصوص انتقال یا کمک فرد دیگر استفاده کنید.
- هنگام خواب به پهلو، با بالش از پشت، بین زانوها و زیر ساق حمایت ایجاد کنید.
- برای کاهش فشار پاشنه، بالش را زیر ساق قرار دهید تا پاشنه تا حد امکان از سطح تخت فاصله بگیرد.
- سالمند را روی ناحیهای که قرمز، دردناک یا زخمی است قرار ندهید.
- زمان و وضعیت جدید را در دفتر مراقبت ثبت کنید.
بالشهای حلقهای یا دوناتی برای کاهش فشار مناسب نیستند و ممکن است فشار را در اطراف ناحیه افزایش دهند. همچنین پوست قرمز یا ناحیه زخم را ماساژ ندهید.
۳. پوست سالمند را هر روز بررسی کنید
بررسی پوست بهتر است هنگام استحمام، تعویض لباس یا تغییر وضعیت انجام شود. فقط به دنبال زخم باز نباشید. زخم بستر معمولاً با تغییرات ظریف آغاز میشود.
نشانههای اولیه میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- قرمزی یا تغییر رنگ پایدار
- گرمتر یا سردتر بودن یک نقطه نسبت به اطراف
- سفتی، تورم یا درد موضعی
- احساس سوزش یا حساسیت
- تاول یا خراش سطحی
- تیرگی بنفش، قهوهای یا سیاه پوست
برای مثال، اگر پس از خوابیدن طولانی به پشت، روی دنبالچه سالمند قرمزی مشاهده کردید، فشار را از آن ناحیه بردارید و دوباره پوست را بررسی کنید. اگر تغییر رنگ باقی ماند یا ناحیه دردناک بود، با پرستار یا پزشک مشورت کنید.
هیچ پماد، پودر، الکل، بتادین یا محلول ضدعفونیکنندهای را بدون دستور متخصص روی زخم باز استفاده نکنید. نوع پانسمان باید بر اساس عمق زخم، میزان ترشح و وضعیت پوست انتخاب شود.
۴. بهداشت پوست و کنترل بیاختیاری را جدی بگیرید
تماس طولانی پوست با ادرار، مدفوع یا عرق میتواند باعث التهاب و آسیب پوستی شود. پس از هر بار بیاختیاری، پوشینه یا زیرانداز مرطوب را تعویض کنید.
ناحیه را با آب ولرم و شوینده ملایم تمیز کنید. پوست را نسابید. با حوله نرم و ضربههای آرام خشک کنید. در صورت توصیه پرستار میتوان از لایه نازکی از کرم محافظ پوست استفاده کرد.
استفاده بیش از حد از کرمهای چرب ممکن است قدرت جذب بعضی پوشینهها را کاهش دهد. انتخاب محصول مناسب بهتر است با نظر پرستار، پزشک یا داروساز انجام شود.
اگر سالمند سوند ادراری دارد، کیسه ادرار باید پایینتر از سطح مثانه قرار گیرد و لوله آن پیچخورده یا تحت فشار نباشد. کشیدن سوند، شستوشوی خودسرانه آن یا جدا کردن اتصالات میتواند خطر عفونت و آسیب را افزایش دهد.
۵. تغذیه سالمند زمینگیر را متناسب با شرایط او تنظیم کنید
بیاشتهایی در سالمندان شایع است، اما کاهش مداوم دریافت غذا میتواند موجب ضعف عضلات، کاهش وزن، افت ایمنی و کندشدن ترمیم زخم شود.
بهجای سه وعده سنگین، میتوان از وعدههای کوچکتر و متعدد استفاده کرد. غذا باید با توانایی جویدن و بلع سالمند هماهنگ باشد. منابع پروتئین مانند تخممرغ، گوشت، مرغ، ماهی، حبوبات و لبنیات میتوانند بخشی از برنامه غذایی باشند؛ مگر اینکه پزشک به دلیل بیماری کلیوی، قلبی یا شرایط دیگر محدودیتی تعیین کرده باشد.
میوه، سبزی، غلات و غذاهای حاوی فیبر نیز به عملکرد روده کمک میکنند. مکملهای غذایی، پودرهای پروتئینی یا نوشیدنیهای تقویتی نباید بدون ارزیابی پزشک یا متخصص تغذیه شروع شوند.
علائم احتمالی سوءتغذیه
- کاهش وزن یا گشادشدن لباسها
- کمشدن اشتها
- ضعف و خوابآلودگی بیشتر
- کاهش توده عضلانی
- دیر خوبشدن زخم
- باقیماندن بخش زیادی از غذا در بیشتر وعدهها
ثبت مقدار تقریبی غذای مصرفشده به خانواده و نیروی درمانی کمک میکند تغییرات را زودتر تشخیص دهند.
۶. مراقب کمآبی بدن باشید
سالمندان ممکن است احساس تشنگی کمتری داشته باشند یا به دلیل دشواری حرکت، بیاختیاری یا مشکلات بلع، مایعات کمتری بنوشند.
آب و مایعات مجاز را در فاصلههای منظم و در حجم کم به سالمند پیشنهاد دهید. میزان مناسب مصرف مایعات برای هر فرد متفاوت است. سالمندان مبتلا به نارسایی قلبی، بیماری کلیوی یا بعضی بیماریهای کبدی ممکن است محدودیت مصرف مایعات داشته باشند.
خشکی دهان، ادرار تیره، کمشدن دفعات ادرار، ضعف، سرگیجه، خوابآلودگی و گیجی میتوانند از نشانههای کمآبی باشند. کاهش ناگهانی ادرار یا گیجی جدید نیازمند بررسی پزشکی است.
۷. هنگام غذا دادن، خطر خفگی و ورود غذا به ریه را کاهش دهید
برخی سالمندان، بهویژه پس از سکته مغزی یا در مراحل پیشرفته زوال عقل و بیماریهای عصبی، دچار اختلال بلع هستند. در این حالت ممکن است غذا یا مایع بهجای مری وارد مجاری تنفسی شود.
هنگام غذا خوردن، سالمند باید تا حد امکان هوشیار و در وضعیت نشسته یا نیمهنشسته قرار گیرد. لقمهها را کوچک بگیرید و برای بلع هر لقمه زمان کافی بدهید. هنگام جویدن و بلع، صحبتکردن، خندیدن یا عجلهکردن مناسب نیست.
پس از غذا نیز بهتر است سالمند برای مدتی در وضعیت نسبتاً نشسته باقی بماند. اگر متخصص بلع برای سالمند رژیم نرم، پورهشده یا مایعات غلیظشده تعیین کرده است، همان دستور را دنبال کنید.
نشانههای اختلال بلع شامل سرفه یا خفگی هنگام خوردن، باقیماندن غذا در دهان، خروج غذا از دهان، صدای خیس پس از بلع، طولانیشدن وعده غذایی و عفونتهای مکرر تنفسی است.
برای آسانترشدن بلع، قرصها را خودسرانه خرد نکنید. بعضی داروها در صورت خردشدن خطرناک یا کماثر میشوند. درباره شکل مایع یا روش جایگزین مصرف دارو با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
۸. بهداشت دهان و دندان را فراموش نکنید
بهداشت دهان فقط برای زیبایی یا رفع بوی بد نیست. خشکی دهان، باقیماندن غذا، دندان مصنوعی نامناسب و عفونت لثه میتوانند غذا خوردن را دشوار کنند.
دندانها، لثهها و زبان را با مسواک نرم تمیز کنید. دندان مصنوعی باید مطابق دستور تمیز شود و از نظر لقبودن یا ایجاد زخم بررسی شود.
در سالمندی که مشکل بلع دارد، از ریختن مقدار زیاد آب داخل دهان خودداری کنید. مراقبت از دهان این افراد باید با احتیاط و ترجیحاً پس از آموزش پرستار انجام شود.
۹. از خشکی مفاصل و کاهش بیشتر توان حرکتی پیشگیری کنید
بیحرکتی طولانی میتواند موجب کوتاهشدن عضلات، خشکی مفاصل و محدودیت حرکتی شود. تمرینهای حرکتی غیرفعال ممکن است برای بعضی سالمندان مفید باشد؛ یعنی مراقب، اندام را بهآرامی در دامنه مجاز حرکت دهد.
این تمرینها برای همه مناسب نیستند. سالمندانی که شکستگی، پوکی استخوان شدید، درد حاد، جراحی جدید یا مشکلات مفصلی دارند باید ابتدا ارزیابی شوند.
هیچ مفصلی را با فشار حرکت ندهید. اگر حرکت باعث درد، مقاومت شدید، تورم یا صدای غیرعادی شد، تمرین را متوقف کنید. برنامه دقیق بهتر است توسط فیزیوتراپیست یا پرستار آموزش داده شود.
۱۰. جابهجایی سالمند را ایمن انجام دهید
جابهجایی نادرست میتواند هم به سالمند و هم به مراقب آسیب بزند. پیش از حرکت، مسیر را خالی کنید، ترمز تخت یا ویلچر را ببندید و مراحل کار را برای سالمند توضیح دهید.
پاهای خود را به اندازه عرض شانه باز کنید، زانوها را خم نگه دارید و سالمند را نزدیک بدن خود بگیرید. برای بلندکردن از چرخش ناگهانی کمر استفاده نکنید.
اگر سالمند توانایی تحمل وزن ندارد، بسیار سنگین است یا هنگام حرکت تعادل خود را از دست میدهد، جابهجایی یکنفره ایمن نیست. استفاده از کمربند انتقال، تخته انتقال یا بالابر بیمار باید پس از آموزش انجام شود.
۱۱. دفع ادرار و مدفوع را زیر نظر بگیرید
کاهش تحرک، کمنوشیدن آب، تغییر رژیم غذایی و بعضی داروها میتوانند یبوست ایجاد کنند. ثبت زمان دفع، قوام مدفوع و علائم همراه مفید است.
مصرف مایعات مجاز، فیبر غذایی و حرکت در حد توان میتواند کمککننده باشد. بااینحال، مصرف خودسرانه و مداوم ملین توصیه نمیشود.
درد شکم، استفراغ، نفخ شدید، خون در مدفوع یا قطع طولانی دفع باید بررسی شود. همچنین سوزش ادرار، بوی بسیار غیرعادی، خون در ادرار، تب یا گیجی جدید ممکن است با عفونت ادراری ارتباط داشته باشد.
۱۲. تنفس و علائم عمومی سالمند را بررسی کنید
بیحرکتی، ضعف سرفه و اختلال بلع میتوانند خطر تجمع ترشحات یا عفونت تنفسی را افزایش دهند. تغییر وضعیت بدن، نشستن در حد توان و تمرینهای تنفسی تجویزشده ممکن است مفید باشد.
استفاده از دستگاههایی مانند اسپیرومتر تشویقی، اکسیژن یا ساکشن فقط باید مطابق دستور نیروی درمانی انجام شود. مقدار اکسیژن را خودسرانه تغییر ندهید.
افزایش سرفه، خلط بدبو یا رنگی، تب، خسخس، تندشدن تنفس و کاهش سطح هوشیاری نیازمند ارزیابی هستند. تنگی نفس شدید یا کبودی لبها یک وضعیت اورژانسی است.
۱۳. داروها را منظم و ایمن مدیریت کنید
فهرستی از نام داروها، مقدار مصرف، ساعت مصرف، حساسیتهای دارویی و نام پزشک معالج تهیه کنید. استفاده از جعبه هفتگی دارو میتواند احتمال فراموشی را کاهش دهد؛ به شرط آنکه داروها از قبل بهدرستی تفکیک شده باشند.
دارو را به دلیل خوابآلودگی، بیاشتهایی یا بهبود ظاهری علائم قطع نکنید. برخی داروها باید بهتدریج کم شوند. همچنین داروهای گیاهی و مکملها ممکن است با داروهای اصلی تداخل داشته باشند.
اگر سالمند پس از مصرف دارو دچار بثورات پوستی، تورم صورت، تنگی نفس، خوابآلودگی شدید یا افت هوشیاری شد، سریعاً کمک پزشکی بگیرید.
۱۴. سلامت روان و کرامت سالمند را حفظ کنید
وابستگی به دیگران میتواند برای سالمند دشوار باشد. حتی اگر فرد قدرت تکلم یا حرکت محدودی دارد، پیش از انجام هر کار با او صحبت کنید و حریم خصوصی او را حفظ کنید.
اجازه دهید سالمند در تصمیمهای ساده مانند انتخاب لباس، غذا، زمان استراحت یا برنامه تلویزیون مشارکت کند. نور روز، موسیقی مورد علاقه، گفتوگو با اعضای خانواده و تماس با دوستان میتواند احساس انزوا را کاهش دهد.
بیعلاقگی، گریه مکرر، بیخوابی، اضطراب، امتناع از غذا یا صحبت از ناامیدی را صرفاً بخشی از سالمندی تلقی نکنید. این تغییرات ممکن است به ارزیابی پزشکی یا روانشناختی نیاز داشته باشند.
۱۵. برای مراقبت روزانه برنامه مکتوب داشته باشید
یک دفتر یا برگه مراقبت کنار تخت قرار دهید و موارد زیر را ثبت کنید:
- زمان تغییر وضعیت بدن
- وعدهها و مقدار تقریبی غذا
- میزان تقریبی مایعات
- زمان ادرار و دفع
- داروهای مصرفشده
- وضعیت پوست و زخمها
- درد یا علائم جدید
- فشار خون، قند خون یا دما در صورت تجویز
- تماسها و توصیههای پزشک یا پرستار
این اطلاعات هنگام مراجعه پزشک یا پرستار بسیار مفید هستند و احتمال اشتباه میان مراقبان مختلف را کاهش میدهند.
۱۶. مراقب سلامت جسمی و روانی خودتان هم باشید
مراقبت از سالمند زمینگیر میتواند خستهکننده باشد. کمخوابی و فشار جسمی مداوم ممکن است به فرسودگی، تحریکپذیری و آسیب کمر منجر شود.
کارها را میان اعضای خانواده تقسیم کنید. زمانهایی را برای استراحت در نظر بگیرید و در انجام کارهای سنگین کمک بگیرید. استفاده از پرستار سالمند یا مراقب آموزشدیده، بهویژه در مراقبتهای شبانه یا طولانیمدت، میتواند فشار خانواده را کمتر کند.
درخواست کمک به معنای کمتوجهی به سالمند نیست. گاهی حضور نیروی حرفهای، ایمنی و کیفیت مراقبت را افزایش میدهد.
جمعبندی
مراقبت از سالمند زمینگیر در خانه نیازمند صبر، نظم و آموزش است. تغییر وضعیت بدن، بررسی پوست، تغذیه و آبرسانی مناسب، رعایت بهداشت، جابهجایی ایمن و پیگیری علائم جدید، پایههای اصلی مراقبت هستند.
هر سالمند شرایط متفاوتی دارد. برنامهای که برای یک فرد مناسب است ممکن است برای سالمند دیگری مناسب نباشد. ارزیابی دورهای پزشک، پرستار، فیزیوتراپیست یا متخصص تغذیه میتواند به خانواده کمک کند مراقبت را بر اساس وضعیت واقعی سالمند تنظیم کند.
سوالات متداول
سالمند زمینگیر را هر چند ساعت یکبار باید جابهجا کرد؟
برنامه تغییر وضعیت باید با توجه به وضعیت پوست، میزان تحرک، بیماریها و نوع تشک تنظیم شود. در بسیاری از برنامهها، وضعیت بدن حدود هر دو ساعت بررسی یا تغییر داده میشود، اما پرستار ممکن است فاصله متفاوتی پیشنهاد کند.
آیا تشک مواج از زخم بستر جلوگیری میکند؟
تشک مواج میتواند فشار را کاهش دهد، اما بهتنهایی کافی نیست. تغییر وضعیت منظم، تمیز و خشک نگهداشتن پوست، تغذیه مناسب و بررسی روزانه پوست همچنان ضروری است.
آیا میتوان قسمت قرمز پوست را ماساژ داد؟
خیر. ماساژ یا مالش ناحیه قرمز، دردناک یا مشکوک به زخم فشاری ممکن است آسیب بافت را بیشتر کند. فشار را از آن ناحیه بردارید و با پرستار یا پزشک مشورت کنید.
برای سالمندی که هنگام غذا سرفه میکند چه کنیم؟
غذا دادن را متوقف کنید، سالمند را در وضعیت مناسب قرار دهید و وضعیت تنفس او را بررسی کنید. سرفه یا خفگی مکرر هنگام غذا خوردن میتواند نشانه اختلال بلع باشد و باید توسط پزشک یا متخصص بلع ارزیابی شود.
آیا میتوان قرص سالمند را خرد و با غذا مخلوط کرد؟
خیر، مگر اینکه پزشک یا داروساز اجازه داده باشد. خردکردن بعضی قرصها میتواند نحوه جذب دارو را تغییر دهد یا عوارض جدی ایجاد کند.
چه زمانی حضور پرستار در منزل ضروریتر است؟
در صورت وجود زخم بستر، سوند، لوله تغذیه، تزریقات، سرم، بیماریهای پیچیده، اختلال هوشیاری یا نیاز به مراقبت شبانه، استفاده از نیروی پرستاری آموزشدیده اهمیت بیشتری دارد.