مقدمه؛ چرا مصرف دارو در هوای گرم اهمیت بیشتری دارد؟
در هوای گرم، بدن با افزایش تعریق و هدایت خون به سطح پوست تلاش میکند دمای خود را پایین نگه دارد. این فرایند باعث ازدسترفتن آب و املاح و گشادشدن رگهای خونی میشود.
اگر مایعات ازدسترفته جبران نشوند، ممکن است کمآبی، افت فشار خون، اختلال عملکرد کلیه و بیماریهای مرتبط با گرما ایجاد شوند.
بعضی داروها نیز همین فرایندها را تحت تأثیر قرار میدهند. برای مثال، یک دارو ممکن است حجم ادرار را افزایش دهد. داروی دیگری میتواند تعریق را کاهش دهد و مانع خنکشدن بدن شود. برخی داروها نیز فشار خون را پایین میآورند یا هنگام کمآبی دیرتر از بدن دفع میشوند.
وجود نام یک دارو در گروههای پرخطر به این معنا نیست که آن دارو نامناسب یا خطرناک است. بیشتر این داروها برای کنترل بیماریهای مهمی مانند نارسایی قلبی، فشار خون، صرع یا بیماریهای روانپزشکی ضروری هستند.
مشکل اصلی زمانی ایجاد میشود که گرما، کمآبی، بیماری زمینهای و چند دارو همزمان بر بدن اثر بگذارند.
داروها چگونه خطر کمآبی و گرمازدگی را افزایش میدهند؟
داروها ممکن است از یک یا چند راه اثر بگذارند:
- افزایش دفع ادرار
- افزایش تعریق
- کاهش احساس تشنگی
- کاهش یا مختلکردن تعریق
- اختلال در تنظیم دمای بدن
- کاهش فشار خون
- کاهش توان قلب برای جبران گرما
- افزایش خطر آسیب کلیه هنگام کمآبی
- ایجاد خوابآلودگی و کاهش توان تشخیص تشنگی
- تجمع دارو در بدن به دلیل کاهش عملکرد کلیه
بنابراین همه داروهای مطرحشده مستقیماً باعث کمآبی نمیشوند. بعضی از آنها توان بدن برای تحمل گرما را کاهش میدهند یا عوارض کمآبی را شدیدتر میکنند.
۱. داروهای ادرارآور
داروهای ادرارآور که گاهی به آنها «قرص آب» گفته میشود، دفع آب و نمک از طریق کلیه را افزایش میدهند.
نمونههای شناختهشده این گروه عبارتاند از:
- فوروزماید
- هیدروکلروتیازید
- اینداپامید
- اسپیرونولاکتون
- بومتانید
این داروها برای درمان فشار خون، ورم و نارسایی قلبی تجویز میشوند. در روزهای گرم، تعریق زیاد در کنار افزایش ادرار ممکن است خطر کمآبی، افت فشار و اختلال املاح را بیشتر کند.
علائم هشدار میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تشنگی و خشکی دهان
- ضعف یا سرگیجه
- کاهش فشار خون
- گرفتگی عضلات
- تپش قلب
- کاهش ادرار یا ادرار تیره
- گیجی
داروی ادرارآور را خودسرانه قطع نکنید. قطع آن در بیمار مبتلا به نارسایی قلبی ممکن است باعث ورم، تنگی نفس یا تشدید بیماری شود.
۲. داروهای فشار خون و قلب
همه داروهای فشار خون باعث کمآبی نمیشوند، اما بعضی از آنها ممکن است در کنار گرما و کاهش حجم مایعات، احتمال افت فشار، سرگیجه و غش را بیشتر کنند.
مهارکنندههای ACE و داروهای ARB
داروهایی مانند انالاپریل، لیزینوپریل، کاپتوپریل، لوزارتان و والسارتان در کنترل فشار خون و بعضی بیماریهای قلبی و کلیوی استفاده میشوند.
هنگام کمآبی، فشار خون و جریان خون کلیه ممکن است کاهش پیدا کند. مصرف همزمان این داروها با داروی ادرارآور میتواند در بعضی بیماران نیازمند مراقبت و پایش دقیقتری باشد.
بتابلوکرها
داروهایی مانند متوپرولول، آتنولول و پروپرانولول ضربان و کار قلب را کاهش میدهند. این داروها ممکن است توان بدن برای افزایش ضربان قلب و جبران گرما یا افت فشار را محدود کنند.
در بعضی افراد، سرگیجه، ضعف یا کاهش تحمل فعالیت در گرما بیشتر میشود.
مسدودکنندههای کانال کلسیم
داروهایی مانند آملودیپین، نیفدیپین و فلودیپین میتوانند فشار خون را کاهش دهند. گشادشدن رگها در اثر گرما ممکن است همراه با اثر دارو، احتمال سرگیجه هنگام ایستادن را افزایش دهد.
نیتراتها
داروهایی مانند نیتروگلیسیرین و ایزوسورباید برای بعضی بیماران قلبی تجویز میشوند. این داروها رگها را گشاد میکنند و ممکن است در هوای گرم افت فشار را تشدید کنند.
درد قفسه سینه را به گرما یا افت فشار نسبت ندهید و برنامه مصرف نیترات را بدون نظر پزشک تغییر ندهید.
۳. داروهای ملین
مصرف طولانی یا بیش از حد ملینها ممکن است باعث اسهال، دفع آب و بههمخوردن سطح سدیم، پتاسیم و سایر املاح شود.
خطر کمآبی در شرایط زیر بیشتر است:
- مصرف همزمان چند نوع ملین
- اسهال مکرر
- مصرف ناکافی آب
- سن بالا
- بیماری کلیوی
- مصرف داروهای ادرارآور
اگر سالمند پس از مصرف ملین دچار اسهال، ضعف، گرفتگی عضله یا تپش قلب شد، باید با پزشک یا داروساز مشورت شود.
ملینها نباید بهصورت مداوم و بدون بررسی علت یبوست مصرف شوند.
۴. داروهای دارای اثر آنتیکولینرژیک
بعضی داروها فعالیت مادهای به نام استیلکولین را کاهش میدهند. این اثر ممکن است باعث خشکی دهان، کاهش تعریق، یبوست، احتباس ادرار، تاری دید یا گیجی شود.
کاهش تعریق، توان بدن برای دفع گرما را کمتر میکند. بنابراین فرد ممکن است بدون تعریق کافی، دمای بدنش بالا برود.
اثر آنتیکولینرژیک در گروههای مختلفی از داروها دیده میشود، از جمله:
- بعضی داروهای حساسیت و خوابآور قدیمی
- برخی داروهای مثانه بیشفعال
- بعضی داروهای ضدافسردگی قدیمی
- برخی داروهای ضدتهوع
- بعضی داروهای پارکینسون
این داروها بهویژه در سالمندان ممکن است باعث گیجی، خوابآلودگی و کاهش توان مراقبت از خود شوند.
۵. آنتیهیستامینهای خوابآور
برخی داروهای ضدحساسیت قدیمی مانند دیفنهیدرامین و پرومتازین میتوانند اثر آنتیکولینرژیک و خوابآور داشته باشند.
پیامدهای احتمالی در هوای گرم عبارتاند از:
- کاهش تعریق
- خشکی دهان
- خوابآلودگی
- گیجی
- کاهش توجه به تشنگی
- افزایش احتمال افتادن
بعضی داروهای سرماخوردگی و خوابآور بدون نسخه نیز ممکن است حاوی همین ترکیبات باشند. به همین دلیل، برچسب ترکیبات دارو باید بررسی شود.
۶. داروهای اعصاب و روان
بعضی داروهای روانپزشکی میتوانند تعریق، هوشیاری یا تنظیم مرکزی دمای بدن را تغییر دهند.
داروهای ضدروانپریشی
داروهایی مانند هالوپریدول، اولانزاپین، کوئتیاپین و ریسپریدون ممکن است تنظیم دمای بدن و تعریق را مختل کنند.
در سالمند مبتلا به زوال عقل یا بیماری روانپزشکی، گیجی ناشی از گرما ممکن است دیرتر تشخیص داده شود.
بعضی داروهای ضدافسردگی
برخی داروهای ضدافسردگی میتوانند تعریق را افزایش دهند و بعضی انواع قدیمیتر ممکن است تعریق را کاهش دهند.
افزایش یا کاهش غیرطبیعی تعریق هر دو میتوانند تحمل بدن در برابر گرما را کمتر کنند.
داروهای آرامبخش و خوابآور
بنزودیازپینها و بعضی داروهای خواب ممکن است خوابآلودگی، کاهش تمرکز و عدم تعادل ایجاد کنند. فرد ممکن است تشنگی، گرمای محیط یا علائم کمآبی را بهموقع تشخیص ندهد.
۷. داروهای ضدتشنج
بعضی داروهای ضدتشنج ممکن است بر تعریق یا سطح املاح بدن اثر بگذارند.
برای مثال، توپیرامات در بعضی افراد تعریق را کاهش میدهد. این مسئله میتواند خطر افزایش دمای بدن را بیشتر کند.
برخی داروهای دیگر ممکن است باعث سرگیجه، ضعف یا تغییر سطح سدیم خون شوند. این علائم ممکن است با کمآبی اشتباه گرفته شوند یا در هوای گرم شدت پیدا کنند.
داروهای ضدتشنج نباید ناگهانی قطع شوند؛ زیرا قطع خودسرانه میتواند باعث تشنج شود.
۸. مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی
داروهایی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک در گروه داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی قرار میگیرند.
این داروها مستقیماً باعث کمآبی نمیشوند، اما هنگام کمآبی ممکن است جریان خون کلیه را بیشتر کاهش دهند و خطر آسیب کلیه را بالا ببرند.
خطر در افراد زیر بیشتر است:
- سالمندان
- بیماران کلیوی
- بیماران قلبی
- مصرفکنندگان داروی ادرارآور
- مصرفکنندگان مهارکننده ACE یا ARB
- افرادی که استفراغ یا اسهال دارند
مصرف مکرر مسکنهای بدون نسخه در روزهای گرم باید با احتیاط و بر اساس نظر پزشک یا داروساز باشد.
۹. لیتیوم و داروهای دارای محدوده درمانی باریک
لیتیوم برای بعضی اختلالات خلقی تجویز میشود. میزان آب و نمک بدن میتواند بر سطح لیتیوم در خون اثر بگذارد.
در زمان کمآبی، غلظت لیتیوم ممکن است افزایش پیدا کند و خطر مسمومیت بیشتر شود.
نشانههای احتمالی مسمومیت میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- لرزش شدیدتر
- تهوع یا استفراغ
- اسهال
- ضعف
- عدم تعادل
- گیجی
- خوابآلودگی
- اختلال گفتار
داروهایی مانند لیتیوم، دیگوکسین، بعضی داروهای ضدتشنج و برخی رقیقکنندههای خون ممکن است هنگام اختلال عملکرد کلیه به پایش دقیقتری نیاز داشته باشند.
۱۰. بعضی داروهای دیابت
هوای گرم میتواند بر غذا خوردن، فعالیت بدنی، قند خون و جذب انسولین اثر بگذارد. تعریق و افزایش ادرار ناشی از قند خون بالا نیز ممکن است کمآبی را تشدید کنند.
بعضی داروهای دیابت میتوانند همراه با مصرف ناکافی غذا یا فعالیت بیشتر، احتمال افت قند خون را افزایش دهند. برخی درمانها نیز ممکن است دفع ادرار را بیشتر کنند.
بیمار دیابتی باید در روزهای گرم:
- قند خون را مطابق برنامه بررسی کند.
- آب مجاز را منظم مصرف کند.
- وعده غذایی را حذف نکند.
- علائم افت و افزایش قند را بشناسد.
- برنامه انسولین یا دارو را خودسرانه تغییر ندهد.
تشنگی شدید، تکرر ادرار، تهوع، گیجی یا خوابآلودگی نیازمند بررسی قند خون و ارزیابی پزشکی است.
علائم کمآبی و ناسازگاری دارو با گرما
نشانههای اولیه ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- تشنگی
- خشکی دهان و لب
- ادرار تیره
- کاهش دفعات ادرار
- سردرد
- سرگیجه
- ضعف و خستگی
- گرفتگی عضلات
- تپش قلب
- تهوع
- افت فشار هنگام ایستادن
نشانههای شدیدتر عبارتاند از:
- گیجی
- خوابآلودگی غیرعادی
- غش
- ناتوانی در راهرفتن
- کاهش شدید ادرار
- تنفس سریع
- پوست بسیار داغ
- تشنج
- بیهوشی
در سالمندان، اولین نشانه ممکن است افتادن، کاهش اشتها، بیاختیاری جدید یا تغییر رفتار باشد.
آیا داروها را در تابستان قطع کنیم؟
خیر. وجود خطر احتمالی در هوای گرم به معنای قطع دارو نیست.
تغییر خودسرانه دارو ممکن است باعث افزایش فشار خون، تشدید نارسایی قلبی، تشنج، بیثباتی خلق یا عود بیماری شود.
پزشک ممکن است برای بعضی بیماران برنامهای مشخص کند که شامل موارد زیر باشد:
- پایش بیشتر فشار خون
- اندازهگیری وزن روزانه
- بررسی عملکرد کلیه و املاح
- تغییر موقت مقدار مایعات
- تغییر زمان یا مقدار دارو
- تعیین شرایط تماس با مرکز درمانی
- مشخصکردن زمان بازگشت به برنامه معمول
این تصمیمها باید برای هر بیمار بهصورت جداگانه گرفته شوند.
افراد دارای محدودیت مایعات چه کنند؟
بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، بیماری کلیوی یا بعضی مشکلات کبدی ممکن است محدودیت مصرف مایعات داشته باشند.
این افراد نباید در هوای گرم بدون مشورت، مصرف آب را به مقدار زیادی افزایش دهند. از طرف دیگر، ادامه محدودیت قبلی بدون توجه به تعریق و دمای محیط نیز ممکن است مناسب نباشد.
بهتر است پیش از شروع روزهای بسیار گرم از پزشک بپرسید:
- چه مقدار مایعات در روز مجاز است؟
- آیا وزن روزانه باید ثبت شود؟
- چه میزان کاهش یا افزایش وزن اهمیت دارد؟
- چه زمانی باید آزمایش خون انجام شود؟
- در صورت اسهال یا استفراغ چه اقدامی لازم است؟
- کدام علائم نیازمند تماس فوری هستند؟
نگهداری داروها در هوای گرم
گرما فقط بر بدن اثر نمیگذارد؛ بعضی داروها و وسایل پزشکی نیز ممکن است در دمای بالا آسیب ببینند.
داروها را داخل خودرو نگذارید
دمای داخل خودروی بسته میتواند در مدت کوتاهی بسیار بالا برود. قرصها، انسولین، قلمهای تزریقی، اسپریهای تنفسی و سایر تجهیزات را داخل خودرو رها نکنید.
از نور مستقیم دور نگه دارید
طاقچه پنجره، بالکن، کنار اجاق و کیف قرارگرفته زیر آفتاب محل مناسبی برای نگهداری دارو نیستند.
همه داروها را در یخچال نگذارید
بیشتر داروها باید در محیط خنک و خشک نگهداری شوند، نه لزوماً در یخچال. رطوبت یا سرمای یخچال ممکن است به بعضی داروها آسیب بزند.
دستور درجشده روی جعبه یا بروشور دارو را رعایت کنید.
به ظاهر دارو توجه کنید
اگر دارو پس از قرارگرفتن در گرما تغییر رنگ، بو، بافت، شکل یا عملکرد پیدا کرده است، پیش از مصرف با داروساز مشورت کنید.
چگونه خطر را در سالمندان کاهش دهیم؟
سالمندان به دلیل احساس تشنگی کمتر، بیماریهای مزمن، کاهش عملکرد کلیه و مصرف همزمان چند دارو در معرض خطر بیشتری هستند.
خانواده یا مراقب میتواند:
- داروها را در یک فهرست ثبت کند.
- دمای اتاق را بررسی کند.
- آب مجاز را در دسترس قرار دهد.
- مصرف مایعات و دفعات ادرار را پیگیری کند.
- فشار خون و نبض را ثبت کند.
- سالمند را هنگام برخاستن همراهی کند.
- تغییر رفتار و هوشیاری را جدی بگیرد.
- داروها را در محل خنک نگهداری کند.
- درباره برنامه روزهای گرم با پزشک مشورت کند.
جمعبندی
برخی داروها در هوای گرم خطر کمآبی، افت فشار، اختلال املاح یا افزایش دمای بدن را بیشتر میکنند. داروهای ادرارآور، بعضی داروهای قلب و فشار، ملینها، داروهای دارای اثر آنتیکولینرژیک و برخی داروهای اعصاب از مهمترین گروهها هستند.
داروهای ضدالتهابی نیز هنگام کمآبی میتوانند خطر آسیب کلیه را افزایش دهند. کمآبی ممکن است غلظت داروهایی مانند لیتیوم را در بدن بالا ببرد و احتمال مسمومیت دارویی را بیشتر کند.
بااینحال، راهحل ایمن قطع خودسرانه دارو نیست. بیماران پرخطر باید پیش از موج گرما، فهرست داروها، مقدار مجاز مایعات، روش پایش فشار و زمان مراجعه را با پزشک یا داروساز مرور کنند.
سوالات متداول
آیا همه داروهای فشار خون باعث کمآبی میشوند؟
خیر. داروهای ادرارآور مستقیماً دفع آب را افزایش میدهند. بعضی داروهای فشار نیز ممکن است همراه گرما و کمآبی، احتمال افت فشار و سرگیجه را بیشتر کنند.
آیا در هوای گرم باید داروی ادرارآور را قطع کرد؟
خیر. قطع دارو باید فقط بر اساس دستور پزشک انجام شود. قطع خودسرانه ممکن است بیماری قلبی، فشار خون یا ورم را تشدید کند.
کدام داروها تعریق را کاهش میدهند؟
برخی داروهای دارای اثر آنتیکولینرژیک، بعضی آنتیهیستامینهای قدیمی، برخی داروهای ضدافسردگی و بعضی داروهای ضدتشنج ممکن است تعریق را کاهش دهند.
آیا ایبوپروفن در کمآبی خطرناک است؟
داروهای ضدالتهابی مانند ایبوپروفن هنگام کمآبی میتوانند احتمال آسیب کلیه را افزایش دهند؛ بهویژه در سالمندان و بیماران قلبی یا کلیوی.
از کجا بفهمیم دارو در گرما آسیب دیده است؟
تغییر رنگ، بو، شکل، بافت یا عملکرد دارو میتواند نشانه آسیب باشد. در این شرایط پیش از مصرف با داروساز مشورت کنید.
آیا میتوان همه داروها را در تابستان داخل یخچال گذاشت؟
خیر. فقط داروهایی باید در یخچال نگهداری شوند که در دستور محصول ذکر شده باشد. بسیاری از داروها به محیط خشک و خنک نیاز دارند.
چه زمانی کمآبی ناشی از دارو اورژانسی است؟
گیجی شدید، بیهوشی، تشنج، درد قفسه سینه، تنگی نفس، کاهش شدید ادرار یا ناتوانی در نوشیدن نیازمند تماس فوری با اورژانس است.