مقدمه؛ چرا فشار خون در گرما پایین میآید؟
بدن برای جلوگیری از افزایش بیش از حد دما، جریان خون بیشتری را به سمت پوست هدایت میکند. در نتیجه رگهای سطحی پوست گشاد میشوند تا گرمای بدن راحتتر به محیط منتقل شود.
گشادشدن رگها میتواند فشار خون را کاهش دهد. از طرف دیگر، تعریق باعث ازدسترفتن آب و نمک میشود. اگر فرد مایعات کافی مصرف نکند، حجم خون در گردش کمتر میشود و احتمال سرگیجه، ضعف و افت فشار افزایش پیدا میکند.
این وضعیت در سالمندان بیشتر اهمیت دارد. با افزایش سن، احساس تشنگی ممکن است ضعیفتر شود و بدن نیز توان کمتری برای سازگاری سریع با تغییر دما داشته باشد. سالمند ممکن است دچار کمآبی شود، بدون اینکه تشنگی شدیدی را گزارش کند.
گرما همچنین میتواند اثر بعضی داروها را تشدید کند. برای مثال، داروهای ادرارآور مقدار دفع مایعات را افزایش میدهند و برخی داروهای فشار خون نیز میتوانند احتمال افت فشار یا سرگیجه را بیشتر کنند.
فشار خون پایین از چه عددی شروع میشود؟
فشار خون با دو عدد بیان میشود. عدد اول فشار سیستولیک و عدد دوم فشار دیاستولیک است. برای مثال، در فشار ۱۲۰ روی ۸۰، عدد ۱۲۰ فشار هنگام انقباض قلب و عدد ۸۰ فشار هنگام استراحت قلب است.
فشار کمتر از ۹۰ روی ۶۰ میلیمتر جیوه معمولاً فشار خون پایین در نظر گرفته میشود. بااینحال، یک عدد برای همه افراد معنای یکسانی ندارد.
برخی افراد بهطور طبیعی فشار پایین دارند و هیچ علامتی احساس نمیکنند. در مقابل، ممکن است فشار فردی از ۱۴۰ روی ۸۰ به ۱۰۰ روی ۶۵ کاهش پیدا کند و او دچار ضعف و سرگیجه شود؛ با اینکه عدد ثبتشده کمتر از ۹۰ روی ۶۰ نیست.
بنابراین هنگام ارزیابی افت فشار باید به سه نکته توجه کرد:
- عدد فشار خون
- میزان تغییر نسبت به فشار معمول فرد
- وجود یا نبود علائم
فشار خون پایین زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که با غش، گیجی، تاری دید، ضعف شدید یا درد قفسه سینه همراه باشد.
علائم افت فشار خون در گرما چیست؟
سرگیجه و سبکی سر
شایعترین علامت، احساس سرگیجه یا سبکی سر است. این حالت ممکن است هنگام ایستادن، راهرفتن یا بلندشدن از تخت بیشتر شود.
فرد ممکن است احساس کند محیط دور سرش میچرخد یا تعادل خود را از دست میدهد. بهتر است بلافاصله بنشیند یا دراز بکشد تا از افتادن جلوگیری شود.
سیاهیرفتن چشم و تاری دید
کاهش موقت خونرسانی به مغز و چشم میتواند باعث تاری دید، دیدن نقاط تیره یا سیاهیرفتن چشم شود.
این علامت اغلب هنگام برخاستن ناگهانی دیده میشود. اگر تاری دید ادامه پیدا کند یا با ضعف یکطرفه و اختلال تکلم همراه باشد، باید احتمال مشکلات عصبی نیز بررسی شود.
ضعف و بیحالی
فرد ممکن است احساس کند توان ایستادن یا ادامه فعالیت را ندارد. دستها و پاها سنگین میشوند و انجام کارهای ساده دشوار به نظر میرسد.
در سالمندان، این ضعف ممکن است بهصورت نشستن ناگهانی، راهرفتن نامطمئن یا امتناع از حرکت ظاهر شود.
تهوع
افت فشار و گرما ممکن است موجب تهوع یا بیاشتهایی شوند. اگر فرد استفراغ کند، کمآبی شدیدتر میشود و فشار خون ممکن است بیشتر کاهش یابد.
استفراغ مکرر یا ناتوانی در نوشیدن مایعات نیازمند ارزیابی پزشکی است.
تپش قلب
وقتی حجم خون کاهش پیدا میکند، قلب ممکن است برای حفظ گردش خون سریعتر بزند. فرد ممکن است تپش قلب، نبض سریع یا کوبش قلب در قفسه سینه را احساس کند.
تپش همراه با درد قفسه سینه، تنگی نفس یا غش یک علامت هشدار است.
رنگپریدگی و تعریق
در برخی افراد، پوست رنگپریده، سرد و مرطوب میشود. تعریق زیاد نیز میتواند نشاندهنده تلاش بدن برای کاهش دما و ازدسترفتن مایعات باشد.
در گرمازدگی شدید، پوست ممکن است بسیار داغ باشد و فرد دچار گیجی یا کاهش هوشیاری شود. وجود یا نبود تعریق بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
کاهش تمرکز و گیجی
افت شدید فشار میتواند خونرسانی به مغز را کاهش دهد. سالمند ممکن است پاسخهای نامرتبط بدهد، خوابآلود شود یا اعضای خانواده را نشناسد.
گیجی در هوای گرم را نباید صرفاً به خستگی یا سن نسبت داد. این علامت ممکن است ناشی از کمآبی شدید، گرمازدگی، افت قند یا یک بیماری حاد دیگر باشد.
غش
غش زمانی اتفاق میافتد که خونرسانی مغز برای مدت کوتاهی کاهش پیدا کند. فرد ممکن است قبل از غش احساس گرگرفتگی، ضعف، تهوع، تاری دید یا صدای زنگ در گوش داشته باشد.
هر مورد غش، بهویژه در سالمند یا بیمار قلبی، نیازمند توجه پزشکی است.
افت فشار وضعیتی چیست؟
افت فشار وضعیتی یا ارتواستاتیک زمانی ایجاد میشود که فشار خون پس از بلندشدن از حالت نشسته یا خوابیده کاهش پیدا کند.
فرد ممکن است هنگام برخاستن دچار موارد زیر شود:
- سرگیجه
- سیاهیرفتن چشم
- ضعف
- عدم تعادل
- تاری دید
- تهوع
- غش
هوای گرم، کمآبی، استراحت طولانی در تخت و بعضی داروها میتوانند این حالت را تشدید کنند.
برای پیشگیری، سالمند نباید ناگهان از تخت بلند شود. بهتر است ابتدا به پهلو بچرخد، سپس روی لبه تخت بنشیند، پاها را کمی حرکت دهد و بعد از چند لحظه با کمک بایستد.
اندازهگیری فشار در حالت خوابیده و سپس ایستاده ممکن است برای تشخیص مفید باشد، اما در سالمندی که احتمال غش یا افتادن دارد باید با حضور فرد دیگری یا نیروی درمانی انجام شود.
چه عواملی خطر افت فشار در گرما را بیشتر میکنند؟
کمآبی بدن
مهمترین عامل، مصرف ناکافی آب در برابر تعریق است. تشنگی، خشکی دهان، ادرار کم و تیره و خستگی از نشانههای احتمالی کمآبی هستند.
اسهال، استفراغ و تب نیز میتوانند ازدسترفتن مایعات را بیشتر کنند.
مصرف داروهای ادرارآور
این داروها برای بیماریهایی مانند فشار خون بالا و نارسایی قلبی تجویز میشوند و دفع آب و نمک را افزایش میدهند.
در روزهای گرم ممکن است خطر کمآبی و افت فشار بیشتر شود. بااینحال، قطع خودسرانه این داروها میتواند باعث ورم، افزایش فشار یا تشدید نارسایی قلبی شود.
مصرف داروهای فشار خون
برخی داروهای فشار، رگها را گشاد یا ضربان قلب را کند میکنند. اثر آنها در کنار گرما و کمآبی ممکن است باعث افت بیشتر فشار شود.
در صورت تکرار علائم، پزشک باید دارو، مقدار مصرف و زمان مصرف را بررسی کند.
بیماریهای قلبی و کلیوی
بیماران قلبی ممکن است توان کمتری برای جبران تغییرات گردش خون داشته باشند. بیماران کلیوی نیز در تنظیم آب و نمک بدن با محدودیت مواجهاند.
این افراد نباید بدون نظر پزشک مصرف آب یا نمک را بهطور ناگهانی افزایش دهند.
دیابت
قند خون بالا میتواند با افزایش ادرار و کمآبی همراه باشد. برخی بیماران دیابتی نیز به دلیل آسیب اعصاب خودکار، افت فشار وضعیتی را تجربه میکنند.
در زمان سرگیجه بهتر است در صورت امکان فشار و قند خون هر دو بررسی شوند.
سن بالا
سالمندان ممکن است داروهای متعددی مصرف کنند، احساس تشنگی کمتری داشته باشند و هنگام برخاستن تعادل مناسبی نداشته باشند. به همین دلیل، افت فشار در آنها خطر زمینخوردن و شکستگی را افزایش میدهد.
اقدامات اولیه هنگام افت فشار خون در گرما
۱. فعالیت را متوقف کنید
فرد نباید به راهرفتن، کار یا ورزش ادامه دهد. او را در محلی امن بنشانید یا بخوابانید.
اگر زمین بسیار داغ است، از زیرانداز یا سطح مناسب استفاده کنید.
۲. فرد را به محیط خنک منتقل کنید
او را به سایه، اتاق دارای کولر یا محیط دارای تهویه ببرید. قرارگرفتن مقابل جریان هوای ملایم و دورشدن از منبع گرما اهمیت دارد.
۳. وضعیت بدن را تنظیم کنید
اگر فرد تنگی نفس، آسیب یا محدودیت دیگری ندارد، او را به پشت بخوابانید و پاها را کمی بالاتر قرار دهید.
این کار ممکن است بازگشت خون به قلب و مغز را بهتر کند. اگر فرد تنگی نفس دارد، بالا آوردن پاها ممکن است مناسب نباشد و باید در وضعیت راحتتری قرار گیرد.
۴. لباسهای اضافی را شل کنید
یقه، کمربند و لباسهای تنگ را باز کنید. کت، مانتو یا لباس ضخیم را خارج کنید تا بدن راحتتر خنک شود.
۵. بدن را بهآرامی خنک کنید
میتوان از حوله مرطوب خنک، پنکه، بادبزن یا شستوشوی پوست با آب خنک استفاده کرد.
از قرار دادن طولانی و مستقیم یخ روی پوست سالمندان خودداری کنید؛ زیرا پوست آنها حساستر است.
۶. در صورت هوشیاری، مایعات بدهید
اگر فرد کاملاً هوشیار است، طبیعی صحبت میکند و مشکل بلع ندارد، آب خنک را جرعهجرعه به او بدهید.
اگر تعریق شدید یا بیماری گوارشی باعث ازدسترفتن املاح شده است، محلول خوراکی جبران آب و املاح ممکن است مناسب باشد. انتخاب آن در افراد دارای فشار خون، بیماری قلبی، کلیوی یا دیابت بهتر است با نظر نیروی درمانی انجام شود.
به فرد گیج، خوابآلود، تشنجکرده یا بیهوش هیچ نوشیدنی ندهید.
۷. فشار خون و نبض را بررسی کنید
پس از حداقل پنج دقیقه استراحت، فشار خون را در حالت نشسته یا خوابیده اندازه بگیرید.
کاف باید اندازه بازو باشد و روی لباس بسته نشود. هنگام اندازهگیری، فرد صحبت یا حرکت نکند.
دو اندازهگیری با فاصله حدود یک دقیقه انجام دهید و هر دو عدد را ثبت کنید.
۸. علائم را پیگیری کنید
حتی اگر فرد بهتر شد، او را فوراً به فعالیت بازنگردانید. برای مدتی در محیط خنک بماند و از رانندگی یا برخاستن سریع خودداری کند.
زمان شروع علائم، فشار خون، نبض، مایعات مصرفشده و داروها را یادداشت کنید.
چه کارهایی هنگام افت فشار اشتباه است؟
- مجبورکردن فرد به راهرفتن برای «بازشدن حال»
- بلندکردن ناگهانی او از زمین یا صندلی
- دادن آب یا خوراکی به فرد نیمههوشیار
- مصرف مقدار زیاد نمک بدون نظر پزشک
- قطع خودسرانه داروی فشار یا ادرارآور
- نوشیدن حجم بسیار زیاد آب در مدت کوتاه
- استفاده از نوشیدنی انرژیزا برای بالا بردن فشار
- قرارگرفتن دوباره در آفتاب پس از بهترشدن
- نادیدهگرفتن غش یا گیجی سالمند
- تصور اینکه سرم همیشه بهترین درمان است
آیا خوردن نمک فشار را بالا میبرد؟
نمک میتواند باعث نگهداری آب در بدن و افزایش فشار خون شود، اما افزایش خودسرانه مصرف آن برای همه ایمن نیست.
افراد مبتلا به فشار خون بالا، نارسایی قلبی، بیماری کلیوی یا ورم ممکن است با مصرف نمک بیشتر دچار مشکل شوند.
اگر افت فشار مکرر وجود دارد، علت باید بررسی شود. پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد درباره مقدار مایعات و نمک توصیه مشخصی ارائه دهد.
آیا سرم برای افت فشار در گرما لازم است؟
همه موارد افت فشار نیازمند سرم نیستند. فرد هوشیاری که میتواند مایعات بنوشد و علائم خفیف دارد، ممکن است با استراحت، خنکسازی و مصرف خوراکی مایعات مجاز بهبود پیدا کند.
سرمتراپی ممکن است در شرایط زیر مطرح شود:
- استفراغ مکرر
- ناتوانی در نوشیدن
- کمآبی قابل توجه
- افت فشار پایدار
- بیماری حاد
- تشخیص پزشک یا پرستار
نوع و حجم سرم باید بر اساس وضعیت قلب، کلیه، فشار خون و آزمایشهای بیمار تعیین شود. تزریق خودسرانه یا سریع سرم میتواند برای بعضی بیماران خطرناک باشد.
غش، گیجی، درد قفسه سینه یا علائم گرمازدگی شدید نباید فقط با درخواست سرم در منزل مدیریت شود.
چگونه از افت فشار در روزهای گرم پیشگیری کنیم؟
- در ساعات گرم روز از خروج غیرضروری خودداری کنید.
- فعالیتهای بیرون از منزل را به صبح زود یا عصر منتقل کنید.
- آب را در طول روز و بهصورت منظم مصرف کنید.
- برای نوشیدن منتظر احساس تشنگی نمانید.
- لباس روشن، آزاد و سبک بپوشید.
- پس از حمام گرم یا استراحت طولانی بهآرامی بلند شوید.
- از ایستادن طولانی در محیط گرم خودداری کنید.
- فشار خون را در روزهای بسیار گرم ثبت کنید.
- داروها را مطابق نسخه مصرف کنید.
- درباره برنامه دارویی روزهای گرم با پزشک مشورت کنید.
- سالمندان تنها را چند بار در روز بررسی کنید.
- رنگ و حجم ادرار را زیر نظر داشته باشید.
جمعبندی
افت فشار خون در گرما معمولاً در اثر گشادشدن رگها، تعریق و کاهش حجم مایعات بدن رخ میدهد. سرگیجه، ضعف، سیاهیرفتن چشم، تهوع، تپش قلب و غش از علائم مهم هستند.
نخستین اقدامات شامل توقف فعالیت، انتقال به محیط خنک، خواباندن فرد، شلکردن لباسها و مصرف تدریجی مایعات در فرد کاملاً هوشیار است.
افت فشار مکرر، غش، گیجی یا درد قفسه سینه نیازمند بررسی پزشکی است. همچنین داروهای فشار و ادرارآور نباید بدون نظر پزشک تغییر کنند.
سالمندان، بیماران قلبی و کلیوی و افراد دیابتی باید در روزهای گرم بیشتر تحت نظر باشند؛ زیرا مصرف خودسرانه آب، نمک یا سرم برای همه آنها مناسب نیست.
سوالات متداول
افت فشار خون در گرما چه علائمی دارد؟
سرگیجه، ضعف، سیاهیرفتن چشم، تاری دید، تهوع، تپش قلب، کاهش تمرکز و غش از علائم مهم هستند.
فشار خون چند پایین محسوب میشود؟
فشار کمتر از ۹۰ روی ۶۰ معمولاً پایین محسوب میشود، اما علائم و میزان تغییر نسبت به فشار معمول فرد نیز اهمیت دارند.
برای افت فشار در گرما چه بخوریم؟
در فرد هوشیار، آب خنک یا مایعات مجاز را جرعهجرعه بدهید. مصرف نمک یا محلولهای حاوی املاح باید با بیماریهای زمینهای فرد هماهنگ باشد.
هنگام افت فشار پاها را بالا ببریم؟
اگر فرد تنگی نفس یا آسیب ندارد، خواباندن و کمی بالابردن پاها ممکن است کمککننده باشد. در بیماران قلبی یا دارای تنگی نفس باید وضعیت راحت بیمار در اولویت باشد.
آیا باید داروی فشار خون را در تابستان قطع کرد؟
خیر. دارو نباید خودسرانه قطع یا کم شود. در صورت تکرار افت فشار، پزشک باید برنامه دارویی را بررسی کند.
آیا افت فشار در گرما به سرم نیاز دارد؟
همیشه خیر. سرم زمانی استفاده میشود که بیمار نتواند مایعات بنوشد، کمآبی قابل توجه داشته باشد یا نیروی درمانی آن را لازم بداند.
چه زمانی افت فشار اورژانسی است؟
غش، گیجی، درد قفسه سینه، تنگی نفس، تشنج، علائم سکته یا پاسخندادن طبیعی بیمار نیازمند تماس فوری با اورژانس است.
خدمات مرتبط پویا طب پرتو
در سالمندان، بیماران کمتوان و افرادی که داروهای متعدد مصرف میکنند، خدمات پرستاری در منزل میتواند برای اندازهگیری فشار خون، بررسی کمآبی، ثبت علائم و آموزش خانواده مفید باشد.
در برنامه مراقبت از سالمند و مراقبت از بیمار، توجه به میزان مایعات، تعداد دفعات ادرار، داروهای مصرفی، سرگیجه هنگام برخاستن و احتمال زمینخوردن اهمیت دارد.
خدمات درمانی در منزل ممکن است بر اساس وضعیت بیمار شامل ارزیابی علائم حیاتی و اجرای دستور پزشک باشد. تزریقات در منزل ارتباط مستقیمی با درمان معمول افت فشار ناشی از گرما ندارند و باید فقط طبق نسخه انجام شوند.
سرمتراپی در منزل نیز برای همه موارد افت فشار لازم نیست. پیش از انجام آن، وضعیت قلب، کلیه، میزان کمآبی و علت افت فشار باید توسط نیروی درمانی ارزیابی شود.