مقدمه؛ افت قند خون چیست؟
افت قند خون یا هیپوگلیسمی زمانی رخ میدهد که میزان گلوکز خون از محدوده مناسب پایینتر بیاید. گلوکز یکی از منابع اصلی انرژی بدن و مهمترین سوخت مغز است. به همین دلیل، کاهش شدید آن میتواند بر تمرکز، گفتار، حرکت و سطح هوشیاری اثر بگذارد.
برای بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، قند خون کمتر از ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر یک هشدار برای اقدام محسوب میشود. البته محدوده هدف هر بیمار ممکن است با توجه به سن، داروها، بارداری و بیماریهای زمینهای متفاوت باشد.
افت قند بیشتر در افرادی دیده میشود که انسولین یا بعضی قرصهای پایینآورنده قند را مصرف میکنند. این وضعیت در افراد بدون دیابت کمتر شایع است و در صورت تکرار باید بررسی پزشکی شود.
علائم معمولاً سریع ظاهر میشوند. یک فرد ممکن است ابتدا فقط احساس گرسنگی یا لرزش داشته باشد، اما اگر قند همچنان کاهش پیدا کند، گیجی، اختلال گفتار، تشنج یا بیهوشی ایجاد شود.
علائم اولیه افت قند خون چیست؟
واکنش افراد به کاهش قند خون یکسان نیست. همچنین ممکن است علائم یک بیمار در هر بار افت قند کمی متفاوت باشد. بااینحال، نشانههای زیر شایعتر هستند.
لرزش دست یا بدن
لرزش یکی از علائم شناختهشده افت قند است. ممکن است دستهای فرد هنگام گرفتن لیوان بلرزد یا احساس کند بدنش از داخل میلرزد.
این واکنش معمولاً به دلیل ترشح هورمونهایی مانند آدرنالین ایجاد میشود که بدن برای مقابله با کاهش قند آزاد میکند.
تعریق سرد
تعریق ناگهانی، حتی در محیط خنک، میتواند نشانه افت قند باشد. پوست ممکن است سرد و مرطوب شود و عرق روی پیشانی، گردن یا پشت بدن دیده شود.
تعریق بدون علت هنگام خواب نیز ممکن است با افت قند شبانه ارتباط داشته باشد.
گرسنگی شدید و ناگهانی
فرد ممکن است ناگهان احساس کند باید فوراً چیزی بخورد. این احساس با گرسنگی معمول پیش از وعده غذا متفاوت است و گاهی با لرزش، ضعف یا بیقراری همراه میشود.
گرسنگی بهتنهایی افت قند را ثابت نمیکند، اما در فردی که انسولین مصرف میکند باید جدی گرفته شود.
تپش قلب
کاهش قند میتواند باعث سریع یا نامنظمشدن ضربان قلب شود. فرد ممکن است احساس کند قلبش محکم میزند یا ضربان آن را در قفسه سینه و گردن احساس کند.
تپش قلب علتهای مختلفی دارد. درد قفسه سینه، تنگی نفس یا ادامه تپش پس از طبیعیشدن قند نیازمند ارزیابی پزشکی است.
اضطراب و بیقراری
احساس اضطراب ناگهانی، بدون اینکه اتفاق نگرانکنندهای رخ داده باشد، ممکن است از نشانههای افت قند باشد. بعضی افراد تحریکپذیر، عصبی یا بیقرار میشوند.
در کودکان ممکن است تغییر خلق، گریه، لجبازی یا رفتار غیرعادی اولین علامتی باشد که خانواده متوجه آن میشود.
سرگیجه و سبکی سر
افت قند میتواند باعث سرگیجه، احساس ضعف، عدم تعادل یا نزدیکشدن به حالت غش شود. فرد باید بنشیند یا دراز بکشد تا احتمال افتادن و آسیب کاهش پیدا کند.
اگر سرگیجه با اختلال تکلم، افتادگی صورت یا ضعف یکطرفه بدن همراه است، نباید آن را صرفاً به افت قند نسبت داد. با اورژانس تماس بگیرید.
سردرد
سردرد ممکن است در زمان افت قند یا پس از آن ایجاد شود. سردرد صبحگاهی نیز گاهی با افت قند شبانه ارتباط دارد.
سردرد شدید و ناگهانی، بهویژه همراه با علائم عصبی، نیازمند بررسی فوری است.
ضعف و خستگی
کاهش گلوکز در دسترس سلولها میتواند باعث خستگی، کاهش توان عضلانی و احساس سنگینی در دستها و پاها شود.
در سالمندان، ضعف ناگهانی ممکن است بهصورت ناتوانی در برخاستن، راهرفتن نامطمئن یا زمینخوردن دیده شود.
مورمورشدن لبها
برخی افراد هنگام افت قند، گزگز یا مورمورشدن لبها و اطراف دهان را تجربه میکنند. این علامت ممکن است همراه با تعریق یا لرزش ظاهر شود.
رنگپریدگی
چهره فرد ممکن است رنگپریده شود و پوست او سرد و مرطوب به نظر برسد. مراقبان سالمند یا کودک گاهی پیش از خود فرد متوجه این تغییر میشوند.
علائم مغزی افت قند خون
با کاهش بیشتر قند، عملکرد مغز تحت تأثیر قرار میگیرد. در این مرحله ممکن است فرد نتواند بهتنهایی تصمیم درستی بگیرد یا افت قند خود را درمان کند.
نشانههای مغزی عبارتاند از:
- کاهش تمرکز
- گیجی و فراموشی
- خوابآلودگی غیرعادی
- تاری دید یا دوبینی
- اختلال در صحبتکردن
- بریده یا نامفهومشدن کلمات
- رفتار غیرعادی
- عدم تعادل
- دشواری در انجام کارهای ساده
- تحریکپذیری یا پرخاشگری
- پاسخ نامتناسب به سؤالها
گاهی رفتار فرد شبیه کسی است که الکل مصرف کرده است. ممکن است تلوتلو بخورد، نامفهوم صحبت کند یا کمک دیگران را نپذیرد. در چنین شرایطی، اطرافیان باید احتمال افت قند را در نظر بگیرند.
اگر دستگاه در دسترس است، قند را اندازه بگیرید. اگر اندازهگیری امکانپذیر نیست اما بیمار دیابتی هوشیار است، میتواند قورت دهد و علائم معمول افت قند خود را دارد، طبق برنامهای که پزشک برای او تعیین کرده اقدام کنید.
علائم افت شدید قند خون
افت قند شدید زمانی است که بیمار برای درمان به کمک دیگران نیاز پیدا میکند. شدت وضعیت فقط به عدد گلوکومتر وابسته نیست؛ توانایی بیمار برای مراقبت از خود نیز اهمیت دارد.
علائم افت شدید ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- گیجی شدید
- ناتوانی در خوردن یا نوشیدن
- تشنج
- از دستدادن هوشیاری
- بیهوشی
- حرکات غیرطبیعی بدن
- ناتوانی در ایستادن
- پاسخندادن طبیعی به اطرافیان
افت شدید قند یک وضعیت اورژانسی است. به بیمار بیهوش یا فردی که قدرت بلع مناسبی ندارد، قند، خرما، آبمیوه یا هر خوراکی دیگری ندهید؛ زیرا ممکن است وارد مسیر تنفسی شود و باعث خفگی شود.
علت افت قند خون چیست؟
مصرف انسولین یا بعضی داروهای دیابت
تزریق انسولین بیش از مقدار مورد نیاز، اشتباه در نوع انسولین یا هماهنگنبودن زمان غذا با تزریق میتواند باعث کاهش قند شود.
برخی داروهای خوراکی دیابت، بهویژه داروهایی که ترشح انسولین را افزایش میدهند، نیز ممکن است افت قند ایجاد کنند.
دوز دارو را بر اساس یک نوبت افت قند خودسرانه تغییر ندهید. علت و الگوی افتها باید توسط پزشک بررسی شود.
حذف یا تأخیر وعده غذایی
اگر بیمار داروی پایینآورنده قند مصرف کند اما غذای کافی نخورد، قند ممکن است کاهش یابد. دیرشدن ناهار، حذف صبحانه یا خوردن مقدار بسیار کم کربوهیدرات میتواند زمینهساز افت قند باشد.
برای مثال، سالمندی که داروی صبح خود را خورده اما به دلیل بیاشتهایی صبحانه نخورده است، ممکن است چند ساعت بعد دچار تعریق، ضعف و گیجی شود.
فعالیت بدنی بیشتر از معمول
ورزش و فعالیت بدنی باعث مصرف گلوکز میشوند. پیادهروی طولانی، خانهتکانی، باغبانی یا فعالیتی که بیش از برنامه روزانه است ممکن است قند را هنگام فعالیت یا چند ساعت پس از آن پایین بیاورد.
برنامه غذا، دارو و ورزش باید با کمک پزشک یا آموزشدهنده دیابت هماهنگ شود.
مصرف الکل
الکل میتواند توانایی کبد برای آزادکردن گلوکز را کاهش دهد. افت قند ممکن است با تأخیر و حتی هنگام خواب ایجاد شود.
همچنین علائم افت قند و مصرف الکل میتوانند شبیه یکدیگر باشند. به همین دلیل، کاهش سطح هوشیاری پس از مصرف الکل باید جدی گرفته شود.
بیماری، استفراغ یا کاهش اشتها
فرد بیمار ممکن است نتواند غذای کافی بخورد یا آن را در معده نگه دارد. اگر مصرف دارو بدون هماهنگی با غذای دریافتی ادامه پیدا کند، خطر افت قند افزایش مییابد.
افراد مبتلا به دیابت باید برای روزهای بیماری یک برنامه مشخص از پزشک دریافت کنند.
بیماری کلیوی یا کبدی
کلیه و کبد در دفع داروها و تنظیم قند خون نقش دارند. کاهش عملکرد این اندامها ممکن است اثر انسولین یا بعضی داروها را طولانیتر کند.
افت قند تازه یا مکرر در فرد مبتلا به بیماری کلیوی یا کبدی باید سریع بررسی شود.
افت قند شبانه چه علائمی دارد؟
افت قند ممکن است در خواب رخ دهد و فرد متوجه علائم معمول نشود. نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- تعریق شدید هنگام خواب
- خیسشدن لباس یا ملحفه
- کابوس یا خواب آشفته
- حرفزدن یا فریادزدن در خواب
- بیقراری و حرکات زیاد
- سردرد پس از بیدارشدن
- خستگی غیرعادی صبحگاهی
- گیجی یا تحریکپذیری بعد از بیداری
- بالابودن غیرمنتظره قند صبح در بعضی شرایط
افت قند شبانه مکرر نیازمند بررسی برنامه انسولین، وعده شام، میانوعده و فعالیت روزانه توسط پزشک است.
افت قند بدون علامت چیست؟
برخی افراد پس از سالها ابتلا به دیابت یا تجربه افتهای مکرر، نشانههای هشدار مانند لرزش و تعریق را احساس نمیکنند. به این وضعیت «عدم آگاهی از افت قند» گفته میشود.
در این افراد، اولین علامت ممکن است گیجی، اختلال تکلم یا حتی بیهوشی باشد. سالمندان، افراد دارای بیماری کلیوی و کسانی که افت قند مکرر دارند بیشتر در معرض خطر هستند.
استفاده منظم از گلوکومتر یا سامانه پایش مداوم قند میتواند برای بعضی بیماران مفید باشد. انتخاب وسیله و تنظیم هشدارها باید با نظر تیم درمان انجام شود.
افت قند خون در سالمندان چگونه ظاهر میشود؟
سالمند ممکن است لرزش یا گرسنگی را گزارش نکند. گاهی افت قند با نشانههایی مانند موارد زیر ظاهر میشود:
- گیجی ناگهانی
- تغییر رفتار
- خوابآلودگی
- اختلال گفتار
- عدم تعادل
- افتادن
- ضعف عمومی
- بیاختیاری
- امتناع از خوردن غذا
- کاهش سطح هوشیاری
این علائم میتوانند با سکته مغزی، عفونت، کمآبی یا عوارض داروها نیز ارتباط داشته باشند. در صورت بروز علائم عصبی ناگهانی، حتی اگر قند پایین باشد، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد؛ بهویژه اگر علائم پس از اصلاح قند برطرف نشوند.
هنگام افت قند خون چه کار کنیم؟
ابتدا قند خون را بررسی کنید
اگر دستگاه در دسترس است، دستها را بشویید و خشک کنید و قند خون را اندازه بگیرید. برای بیشتر بیماران، عدد کمتر از ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر نیازمند اقدام است.
در صورت وجود علائم شدید، درمان و درخواست کمک را برای پیداکردن دستگاه به تأخیر نیندازید.
قانون ۱۵-۱۵
برای فرد بزرگسال هوشیار که میتواند بهخوبی قورت دهد، روش رایج این است:
- حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات زودجذب مصرف شود.
- ۱۵ دقیقه صبر کنید.
- قند خون دوباره اندازهگیری شود.
- اگر قند همچنان کمتر از ۷۰ است، مصرف ۱۵ گرم کربوهیدرات زودجذب تکرار شود.
- این مراحل تا بازگشت قند به محدوده هدف ادامه پیدا کند.
نمونههای تقریبی ۱۵ گرم کربوهیدرات زودجذب عبارتاند از:
- نصف لیوان آبمیوه معمولی
- نصف لیوان نوشابه معمولی، نه رژیمی
- یک قاشق غذاخوری شکر یا عسل
- قرص یا ژل گلوکز طبق مقدار درجشده روی بسته
مقدار مورد نیاز کودکان، بهویژه کودکان کمسن، ممکن است کمتر باشد و باید توسط پزشک تعیین شود.
پس از بهترشدن چه بخوریم؟
اگر وعده اصلی نزدیک است، بیمار میتواند غذای معمول خود را مصرف کند. اگر تا وعده بعدی بیش از یک ساعت باقی مانده است، یک میانوعده متناسب با برنامه غذایی میتواند از افت مجدد جلوگیری کند.
انتخاب میانوعده برای هر فرد به نوع دیابت، داروها و برنامه غذایی بستگی دارد.
چرا شکلات انتخاب اول مناسبی نیست؟
شکلات، بستنی، کیک و شیرینیهای چرب حاوی قند هستند، اما چربی موجود در آنها جذب قند را کند میکند. بنابراین ممکن است قند خون را به اندازه کافی سریع بالا نبرند.
برای اقدام اولیه، قرص گلوکز، شکر حلشده در آب، آبمیوه یا نوشابه معمولی انتخاب سریعتری هستند.
هنگام بیهوشی بیمار چه کنیم؟
اگر بیمار بیهوش، تشنجکرده یا قادر به بلع نیست:
- هیچ غذا یا نوشیدنی داخل دهان او نریزید.
- او را به پهلو و در وضعیت ایمن قرار دهید.
- با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
- اگر گلوکاگون تجویزشده موجود است، فرد آموزشدیده میتواند آن را طبق دستور استفاده کند.
- بیمار را تنها نگذارید.
- زمان شروع علائم و داروهای مصرفی را برای اورژانس آماده کنید.
پس از گلوکاگون نیز بیمار باید ارزیابی پزشکی شود. اگر هوشیاری بازنگشت، تنفس غیرطبیعی بود یا وضعیت بدتر شد، دستورهای کارشناس اورژانس را دنبال کنید.
چگونه از افت قند پیشگیری کنیم؟
- وعدهها و میانوعدهها را مطابق برنامه مصرف کنید.
- بدون نظر پزشک دوز انسولین یا دارو را تغییر ندهید.
- پیش از فعالیت ورزشی درباره اندازهگیری قند و نیاز به میانوعده آموزش ببینید.
- دارو، غذا و فعالیت بدنی را در دفتر ثبت کنید.
- منبع قند زودجذب همراه داشته باشید.
- کارت یا دستبند شناسایی دیابت استفاده کنید.
- گلوکومتر و نوار سالم را در دسترس قرار دهید.
- به خانواده، همکاران و مراقبان درباره علائم افت قند آموزش دهید.
- در صورت تجویز گلوکاگون، اطرافیان روش استفاده از آن را یاد بگیرند.
- افتهای مکرر را به پزشک گزارش دهید.
جمعبندی
افت قند خون میتواند با لرزش، تعریق، گرسنگی، تپش قلب، سرگیجه و ضعف شروع شود. با کاهش بیشتر قند، گیجی، اختلال دید و گفتار، رفتار غیرعادی، تشنج یا بیهوشی ممکن است رخ دهد.
در فرد هوشیار و دارای قدرت بلع، مصرف کربوهیدرات زودجذب و بررسی مجدد پس از ۱۵ دقیقه روش رایج اقدام اولیه است. به بیمار بیهوش یا دچار اختلال بلع نباید هیچ خوراکی داده شود.
افتهای مکرر، شبانه یا بدون علامت نیازمند بررسی برنامه درمانی هستند. دارو یا انسولین را خودسرانه کم و زیاد نکنید. هدف فقط برطرفکردن یک نوبت افت قند نیست؛ بلکه باید علت آن نیز شناسایی شود.
سوالات متداول
افت قند خون از چه عددی شروع میشود؟
برای بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، قند کمتر از ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر پایین محسوب میشود. محدوده اختصاصی هر بیمار را پزشک تعیین میکند.
اولین علائم افت قند چیست؟
لرزش، تعریق، گرسنگی، تپش قلب، اضطراب، سرگیجه و ضعف از علائم اولیه شایع هستند.
برای افت قند چه بخوریم؟
اگر بیمار هوشیار است و میتواند قورت دهد، حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات زودجذب مانند نصف لیوان آبمیوه معمولی یا یک قاشق غذاخوری شکر مصرف میشود.
آیا خرما برای افت قند مناسب است؟
خرما حاوی قند است، اما مقدار کربوهیدرات آن بسته به اندازه و نوع خرما متفاوت است. قرص گلوکز یا یک مقدار اندازهگیریشده از نوشیدنی شیرین، امکان محاسبه دقیقتری دارد.
آیا فرد بیهوش را میتوان با آبقند درمان کرد؟
خیر. ریختن آبقند یا هر نوشیدنی در دهان فرد بیهوش خطر خفگی دارد. با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و در صورت تجویز و آموزش قبلی از گلوکاگون استفاده کنید.
آیا افت قند در خواب خطرناک است؟
بله. افت قند شبانه ممکن است برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و فرد متوجه آن نشود. تعریق شبانه، کابوس و گیجی صبحگاهی باید بررسی شوند.
آیا فرد بدون دیابت هم افت قند میگیرد؟
بله، اما این حالت کمتر شایع است. افت قند تکرارشونده در فرد بدون دیابت باید توسط پزشک بررسی شود.